Λογοθεραπεία και Διαταραχές Κατάποσης (Δυσφαγία)

by 11:17 π.μ. 0 σχόλια
Το παρακάτω άρθρο δημοσιεύθηκε στην ηλεκτρονική εφημερίδα (Αρ. Φύλλου 015) που συμμετέχω μετά από πρόταση του Nescentes Morimur, υπεύθυνο στο blog "Κοινότητα Νεφροπαθών και Μεταμοσχευμένων". Αποτελεί ένα πρώτο απόσπασμα μίας προσπάθειας μου να γράψω για τη δυσφαγία που με ενδιαφέρει να ασχοληθώ, και θα συνεχίζεται σε νέα φύλλα της εφημερίδας. Θα ήθελα να προωθήσω κι εγώ με τη σειρά μου την ιδέα αυτή, είναι μία πολύ καλή προσπάθεια από όλους τους αρθρογράφους.! Μπορείτε να βρείτε όλα τα φύλλα της εφημερίδας και να τη διαβάσετε ΕΔΩ. 
           

            Ως Δυσφαγία ορίζουμε τη διαταραχή κατά την οποία υφίσταται δυσκολία στη μεταφορά της τροφής (του βλωμού) από το στόμα στο στομάχι. Η συγκεκριμένη διαταραχή μπορεί να αφορά δυσκολία στη σίτιση, δηλαδή στην επεξεργασία του βλωμού στη στοματική κοιλότητα και στην προώθησή του προς τα πίσω και κάτω (για να ξεκινήσει η κατάποση), αλλά και δυσκολία κατά τη διάρκεια της κατάποσης, με μειωμένη ανύψωση του λάρυγγα και μη ασφαλή κατάποση, δηλαδή κίνδυνος εισόδου της τροφής στην τραχεία (εισρόφηση) ή πνιγμονής. (Θα υπάρξει αναλυτική αναφορά για τα στάδια και τη φυσιολογία της κατάποσης.)
            Συμπερασματικά, οποιαδήποτε διαταραχή ή ασθένεια έχει ως αποτέλεσμα την μειωμένη απόλαυση του φαγητού από τον ασθενή, την αίσθηση ξένου σώματος ή πόνου κατά τη διάρκεια της κατάποσης και τη συμπτωματολογία εισρόφησης ή μη ασφαλούς κατάποσης, θεωρείται διαταραχή κατάποσης και θα πρέπει να αξιολογηθεί από ειδικευμένο λογοθεραπευτή-δυσφαγιολόγο, ή να πραγματοποιηθεί επίσκεψη σε ιατρό ΩΡΛ για εύρεση παθολογικών ευρημάτων. Εξάλλου, οι δύο παραπάνω ειδικότητες αποτελούν μέλη της διεπιστημονικής ομάδας που ασχολείται με τους συγκεκριμένους ασθενείς και οφείλουν να έχουν τις ανάλογες γνώσεις, να συνεργάζονται για την ολοκληρωμένη διάγνωση, την επιλογή και τον σχεδιασμό κατάλληλου προγράμματος παρέμβασης. Σε μερικές περιπτώσεις, για να καθοριστεί η καταλληλότερη θεραπευτική προσέγγιση, απαιτείται η παραπομπή σε ειδικές διαγνωστικές εξετάσεις που απεικονίζουν ολόκληρο τον μηχανισμό κατάποσης (βιντεοακτινοσκόπηση κατάποσης, βλ. Εικόνα 1). Συγκεκριμένα, ο λογοθεραπευτής μπορεί να εκπαιδεύσει τον ασθενή σε ειδικές ασκήσεις με στόχο την πιο ασφαλή και αποτελεσματική κατάποση (ανάλογα με το ιστορικό και τις ικανότητες του ασθενή). 
Εικόνα 1. Βιντεοφλουοροσκόπηση Κατάποσης
            Τέλος, οι διαταραχές αυτές έχουν κλινική σημασία διότι μπορεί να επέλθει υποσιτισμός, αφυδάτωση και πνευμονία από εισρόφηση. Σημαντικές είναι και οι ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις, πχ το άτομο αποφεύγει το φαγητό ή κοινωνικές εκδηλώσεις που συμπεριλαμβάνουν γεύμα, τα συμπτώματα δυσχεραίνουν όταν πρέπει να δοκιμάσει κάποια τροφή με παρουσία τρίτων κτλ.


Η Διαδικασία της (φυσιολογικής) Κατάποσης
            Η κατάποση είναι μία δυναμική λειτουργία που απαιτεί τον ακριβή συντονισμό 50 μυϊκών ομάδων και 5 κρανιακών νεύρων (V-τρίδυμο, VII-προσωπικό, IX-γλωσσοφαρυγγικό, X-πνευμονογαστρικό, XII-υπογλώσσιο). Ο έλεγχος της διαδικασίας επιτυγχάνεται μέσω καταποτικών κέντρων στο στέλεχος του εγκεφάλου και εντοπίζεται στον δικτυωτό σχηματισμό του προμήκους μυελού.
            Είναι μία προγραμματισμένη απάντηση σε αισθητηριακά ερεθίσματα και απαιτεί μία αλληλουχία κινήσεων και γεγονότων (από οστά, μύες και νεύρα), τη σωστή λειτουργία και το συντονισμό των βαλβίδων, την παραγωγή πίεσης και την ύπαρξη -από τις δομές που εμπλέκονται στην κατάποση- δύναμης και εύρους κίνησης για τις ανάγκες της διαδικασίας.  
            Κατά τη διαδικασία, η τροφή συγκρατείται μέσα στη στοματική κοιλότητα, τεμαχίζεται και γίνεται λεία, σχηματίζοντας το βλωμό ο οποίος αργότερα, κατά την κατάποση κινείται προς τον φάρυγγα και τον οισοφάγο, για να καταλήξει στο στομάχι.


Ανατομικά Σημεία Αναφοράς (στη φυσιολογική κατάποση)
  • Χείλη: κατά τη διάρκεια της στοματικής προετοιμασίας της τροφής πρέπει να σφραγίσουν ώστε να μην υπάρχει τροφόρροια (έξοδος τροφής από το στόμα). (Κ.Ν VII)
  • Σιελογόνοι αδένες (υπογνάθιος, υπογλώσσιος, παρωτιδικοί): παραγωγή σιέλου με σκοπό την ύγρανση της στοματικής κοιλότητας για τις ανάγκες άρθρωσης και κατάποσης. (Κ.Ν IX και VII)
  • Δόντια (+ γλώσσα + κάτω γνάθος): σημαντικές ανατομικές δομές για τη μάσηση. Η κάτω γνάθος είναι υπεύθυνη για κινήσεις σε κάθετο και οριζόντιο άξονα (κυκλικές) και η γλώσσα για την κίνηση και τον έλεγχο του βλωμού μέσα στο στόμα.
  • Μαλθακή υπερώα: ανύψωση της προς τα πίσω κατά την κατάποση για να κλείσει η είσοδος της ρινικής κοιλότητας, να κατευθυνθεί ο βλωμός προς τα κάτω και να αποφευχθεί η ρινική ανάρροια (έξοδος τροφής από τη μύτη). (Κ.Ν ΧΙ)
  • Βάση της γλώσσας (έδαφος στοματικής κοιλότητας): λειτουργία μάσησης, κατάποσης και φωνητικής άρθρωσης. Επιπλέον, αντίληψη γεύσης, αφής, πόνου, θερμοκρασίας και στερεογνωσίας (στοματική αντίληψη του τι υπάρχει στο στόμα). (Κ.Ν V, VII, IX) Κατά την έκλυση του αντανακλαστικού της κατάποσης, η βάση της γλώσσας προωθεί το βλωμό προς τα πίσω και κάτω και εφάπτεται με το φαρυγγικό τοίχωμα. (Κ.Ν ΧΙΙ)
  • Επιγλωττίδα: Κατάσπασή της κατά την κατάποση, «πέφτει» προς τα κάτω και εφάπτεται με τους αρυταινοειδείς χόνδρους του λάρυγγα με σκοπό να κατευθυνθεί ο βλωμός στο στόμιο του οισοφάγου (και όχι στην είσοδο του λάρυγγα και μετέπειτα από την τραχεία να περάσει στους πνεύμονες).
  • Λάρυγγας: Το κύριο όργανο με το οποίο επιτυγχάνεται η αναπνοή και η φώνηση. Αποτελείται από χόνδρους και μύες, αυτόχθονες και ετερόχθονες. Συνδέεται με το υοειδές οστό προς τα πάνω και με το τραχειοβρογχικό δέντρο (τραχεία και βρόγχους στους πνεύμονες) προς τα κάτω. Κατά την κατάποση ανυψώνεται με σκοπό την προστασία της αναπνευστικής οδού (σε συνδυασμό με την προστατευτική κατάσπαση της επιγλωττίδας). Η προστασία σε 3 σημεία: την είσοδο του λάρυγγα (λαρυγγικός πρόδρομος), τις νόθες και γνήσιες φωνητικές χορδές (οι δεύτερες βρίσκονται κάτω από τις πρώτες). Τα παραπάνω σημεία κλείνουν τη είσοδο προς την τραχεία (που βρίσκεται κάτω από το λάρυγγα) με σκοπό την προστασία της. Αν παρ’ όλα αυτά, υπάρξει λαρυγγική διείσδυση, δηλαδή είσοδος βλωμού μέχρι και πάνω από το επίπεδο των φωνητικών χορδών, τότε έχουμε το αντανακλαστικό του βήχα για να αποβληθεί  ο βλωμός από τον λάρυγγα. Αυτό δε συμβαίνει σε όλους τους ασθενείς με διαταραχές κατάποσης (δυστυχώς), αλλά έχει συμβεί σε όλους μας «φυσιολογικά» (όταν «πνιγόμαστε» ή μας «κάθεται» όπως λέμε). (Κ.Ν Χ)
  • Φάρυγγας: Αποτελείται από σφιγκτήρες και ανελκτήρες μύες. Συσπάται και δημιουργεί κύμα υψηλής πίεσης με σκοπό την προώθηση του βλωμού προς τον οισοφάγο. (Κ.Ν ΙΧ και Χ)
  • ΑΟΣ (άνω οισοφαγικός σφιγκτήρας), κρικοφαρυγγικός μυς: βρίσκεται στην είσοδο του οισοφάγου και χαλαρώνει (ανοίγει) κατά την κατάποση με σκοπό την είσοδο του βλωμού στον οισοφάγο. Γενικά παραμένει κλειστός για την αποφυγή παλινδρόμησης του βλωμού από τον οισοφάγο στο λάρυγγα και το φάρυγγα. (Κ.Ν Χ)
  • Οισοφάγος: Μυώδης σωλήνας μήκους 20-30 cm που συνδέει το φάρυγγα με το στομάχι. (Κ.Ν Χ)
  • ΚΟΣ (κάτω οισοφαγικός σφιγκτήρας): βρίσκεται στο τέλος του πεπτικού σωλήνα (οισοφάγου) και χαλαρώνει για να εισέλθει ο βλωμός στο στομάχι. Ο κακός συγχρονισμός ή σοβαρότερη διαταραχή στο άνοιγμα και κλείσιμο του σφιγκτήρα αυτού προκαλεί αίσθημα «εμποδίου» ψηλά στο στομάχι κατά το γεύμα ή γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση (ΓΟΠ) 


Συμπεράσματα
            Για την ολοκληρωμένη, σωστά συντονισμένη και ασφαλή κατάποση, καταλαβαίνουμε ότι πρέπει να είναι συγχρονισμένος ο μηχανισμός και οι ανατομικές δομές που εμπλέκονται να έχουν επαρκή λειτουργικότητα. Έτσι, για να καταπιούμε με ασφάλεια (βλ. Εικόνα 2):
  • η σταφυλή ανυψώνεται κλείνοντας την είσοδο για την ρινική κοιλότητα
  • έκλυση αντανακλαστικού κατάποσης όταν ο βλωμός φτάσει στη ρίζα της γλώσσας (η γλώσσα εφάπτεται με τα φαρυγγικά τοιχώματα)
  • δύναμη της γλώσσας να προωθήσει τον βλωμό
  • σύσπαση φαρυγγικών τοιχωμάτων για την προώθηση του βλωμού προς τα κάτω
  • πρόσθια και ανοδική κίνηση υοειδούς οστού και λάρυγγα
  • κατάσπαση γλωττίδας – λαρυγγικό κλείσιμο
  • κρικοφαρυγγικό άνοιγμα – είσοδος βλωμού στον οισοφάγο – κλείσιμο του ΑΟΣ

Εικόνα 2. Στάδια (Φυσιολογικής) Κατάποσης

            Η παραπάνω διαδικασία συμβαίνει σε λιγότερο από 1 δευτερόλεπτο! Επίσης να σημειωθεί ότι κατά την επεξεργασία της τροφής στη στοματική κοιλότητα, έχουμε ρινική αναπνοή (όλοι ξέρουμε πόσο δυσκολευόμαστε να φάμε όταν είμαστε κρυωμένοι) και ότι κατά τη διάρκεια της κατάποσης η αναπνοή αναστέλλεται και είναι αδύνατον ταυτόχρονα να μιλάμε. Τέλος, οι παραπάνω διαδικασίες αφορούν την κατάποση σε υγιείς και δεν σχετίζονται με διαταραχές ή άλλες παθήσεις νευρολογικής φύσεως, όπως θα δούμε σε επόμενα άρθρα.



Βιβλιογραφία:
  • Logeman J. (1983), Evaluation and treatment of swallowing disorders, Chapter 1, College-Hill Publication: Boston
  • Bigenzahn W. & Denk D. (1999), Oropharyngeale Dysphagien: Ätiologie, Klinik, Diagnostik und Therapie von Schluckstörungen, Thieme: Stuttgart, Επιμέλεια Ελληνικής Έκδοσης: Αναγνώστου Ε. και Μοσχοβάκης Ε. (2007), Στοματοφαρυγγικές Δυσφαγίες: Αιτιολογία, Κλινική Εικόνα και Θεραπεία των Διαταραχών Κατάποσης, Αθήνα, ιατρικές εκδόσεις Πασχαλίδης

Χριστίνα Γεωργαλλή

Λογοθεραπεύτρια

Γεννήθηκε το 1991 και μεγάλωσε στην Κω. Σπούδασε λογοθεραπεία στα Ιωάννινα. Ζει στην πόλη Sheffield της Αγγλίας με στόχο να πραγματοποιήσει σπουδές στην ψυχολογία και τις νευροεπιστήμες. Γράφει και στο προσωπικό blog:

0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου